"Big Science" se vratio kući

Marijus A. Markevičijus režirao je 2012. godine dokumentarni film „Drugi Drim Tim“, posvećen dvadesetogodišnjici inicijalnog nastupa košarkaške reprezentacije Litvanije na Olimpijskim igrama u Barseloni. Padom Sovjetskog saveza, vanserijski talentovana generacija svježe nezavisne Litvanije dobila je priliku da zaigra u polufinalu olimpijskog turnira protiv najjačeg američkog sastava u istoriji, te osvoji bronzu pobjedom nad svojim dojučerašnjim sovjetskim zemljacima koji su nastupali pod imenom Zajednice nezavisnih država.

Paralelno sa scenama iz Barselone 1992, dokumentarac prati i uspon nove nade litvanske košarke, koji bi trebalo da bude nastavljač blagorodne loze Sabonisa, Marčuljonisa, Karnišovasa, i Kurtinaitisa. Simbolično, mjesec dana nakon što je Arvidas Sabonis inaugurisan u Košarkašku kuću slavnih, u junu 2011. godine, kao peti pik na NBA draftu izabran je upravo taj mladi košarkaš iz starog grada Utene – Jonas Valančijunas.

The Other Dream Team Official Trailer #1 (2012) - Basketball Movie HD Watch on YouTube

Kada je Jonas Valančijunas posljednji put igrao Evroligu, najbolji strijelac bio je Igor Rakočević, najbolji asistent Dimitris Dijamantidis a najviše skokova u prosjeku kupio je Mirsad Jahović Turkdžan. Evroliga je tad još uvijek imala kvalifikacije, u kojima su tad učestvovali i Budućnost i Hemofarm, a bez problema su mogli da se sretnu moskovski Himki i kijevski Budiveljnik.

Tada su takmičenje po grupama igrali i Partizan i Olimpija i Cibona (doduše za Zagrepčane je upitno koliko su igrali jer su izgubili svih deset utakmica). Bio je tu i Prokom i Šole i Bamberg i Šarlroa i Roma Lotomatika i Montepaski Sijena, na kraju i Lijetuvos Ritas, čiji dres je nosio junak ove priče. Bila su to zaista neka sasvim druga vremena evropske košarke, iako djeluje kao da je to sve bilo skoro juče.

Valančijunas je te, svoje prve evroligaške, sezone u prosjeku bilježio 7,7 poena (70,9% za dva, trojke nije ni šutirao tad) i 5,8 skokova po utakmici. Tada je bio jedan od najboljih mladih igrača Evrope. Ovog četvrtka se vratio, nakon 15 godina, doduše sada u zelenom dresu Žalgirisa, i u Beogradskoj areni protiv Crvene zvezde imao dominantnu predstavu (15 poena, osam skokova, 2 asistencije i tri blokade).

Crvena Zvezda - Žalgiris | Game Highlights | 2026.09.24 Watch on YouTube

„Najbitnija je pobjeda, jer je ovo bila teška utakmica,“ izjavio je Valančijunas nakon duela sa „crveno-belima“ u prvom kolu Evrolige (77:83). „Obe ekipe su igrale dobro, bila je dobra utakmica. Dobro je pobijediti na teškom gostovanju, u ovakvoj atmosferi. Naravno da su nam zviždali, to je sve normalno, sastavni dio igre. Ne obraćaš pažnju na to, samo igraš. Idemo dalje, nema vremena da se mnogo slavi pobjeda.“

Između Jonasove prve i Jonasove druge evroligaške sezone stale su hiljadu i dvije utakmice u NBA ligi (12,8 poena i 9 skokova u prosjeku tokom 14 godina). Nakon što se istakao u svom debitantskom nastupu na evroligaškim parketima, NBA skauti su ga prepoznali kao top prospekta. Bilo je to još uvijek doba kada su američkim parketima dominirali moćni centri. Dvajt Hauard je izgledao zastrašujuće u Orlandu, Roj Hibert je imao ol-star sezonu u Indijani a Tajson Čendler je bio stub šampionske odbrane Maveriksa.

U Torontu su tada vidjeli Valančijunasa kao svoj odgovor u reketu. Izabrali su ga na draftu, dali mu još jednu sezonu da odradi u Ritasu i pritom pokupi brojna individualna priznanja (Eurocup Rising Star, Košarkaš godine u Litvaniji, Najbolji mladi igrač Evrope po izboru FIBA 2012), te ga dočekali kao svojevrsni naučni projekat. Morao je da ulaže u svoje tijelo, da bude snažniji u duelu i izdržljiviji. To je ujedno značilo i da bi tako izgubio nešto na agilnosti i brzini, ali bi postao ozbiljna prepreka u reketu.

Jonas je već na svom debiju protiv Indijane zabilježio dabl-dabl (12p, 10sk), čime je postao prvi ruki Reptorsa nakon Dejmona Studemajera (1995) koji je debitovao takvim učinkom. Imao je 57 nastupa u prvoj petorci u ruki sezoni, zabilježivši pritom respektabilne brojke od gotovo devet poena po utakmici, šest skokova te 1,3 bloka. Kao naučni projekat Toronta ali i neko ko je iz Evrope donio prepoznatljivu košarkašku finesu stekao je i dvosmisleni nadimak „Big Science“ (može da se tumači kao „Velika nauka“ ili „Veliko znanje“).

Međutim, ono što niko u tom trenutku nije mogao da zna jeste da će se košarka drastično promijeniti u narednih nekoliko godina. Reptorsi su pripremali Valančijunasa za igru čije je vrijeme uveliko isticalo. I dok je Litvanac postajao sve teži i tromiji, u skladu sa košarkom iz prošlosti koja se zasnivala na igri u reketu, NBA se već okretala stilu budućnosti koji su najavili Finiks Sansi Majka D'Antonija, a doktorirali na tome Stef Kari i njegovi Golden Stejt Voriorsi.

Jedan od citata koji se pogrešno pripisuju Čarlsu Darvinu jeste da nisu najjače ili najinteligentije one vrste koje će da prežive, već one koje najbolje mogu da se prilagode promjenama. Jonas se preko noći našao u potpuno novim uslovima divljine košarkaške prerije i morao je ili da se tome prilagodi ili da završi na marginama lige. A tamo su završili mnogi koji nisu bili spremni da se mijenjaju.

Valančijunas je odlučio da uradi sve da dokaže da pripada NBA ligi. Sve više je vremena na treninzima posvećivao šutiranju trojki, kreaciji sa centarske pozicije i kontroli lopte. Reptorsi su u prvih par sezona bildali njegovo tijelo, a onda pristali da se oslone i na Jonasov košarkaški IQ. Sve manje je bilo post-ap šuteva, ali je bio sve efikasniji i sve više timski igrač koji asistencijama razigrava saigrače.

Raptors Highlights: Valanciunas For Three - November 7, 2017 Watch on YouTube

Imao je Jonas i značajnu ulogu u tituli koju je Toronto osvojio 2019. godine, ali ne onako kako je želio. U februaru je trejdovan u Memfis u zamjenu sa Marka Gasola, koji će biti jedan od ključnih faktora istorijskog rezultata za Reptorse. Nakon Grizlisa, Litvanac je još nosio dres i Nju Orleansa, Vašingtona, Sakramenta, te Denvera prošle sezone, gdje je imao ulogu bekapa Nikoli Jokiću.

Ali već neko vrijeme, Valančijunas je razmišljao o povratku u Evropu. Prije nego se pridružio Nagetsima prošle sezone, ozbiljno se pričalo o njegovom transferu u Panatinaikos. Atinjani su mu navodno nudili trogodišnji ugovor vrijedan 12 miliona evra, što je više nego što mu je nuđeno u NBA, ali se na kraju to izjalovilo. Odlučio se za Denver i saradnju sa Jokićem, ali usljed rane eliminacije u plejofu i lošeg stanja u računovodstvu Nagetsa, to je trajalo svega jednu sezonu.

Ovog ljeta je poslušao srce i vratio se u domovinu, ali ne u svoj matični Ritas. Žalgiris nije mogao da ponudi tako izdašnu ponudu kao Panatinaikos, ali je Valančijunas rado pristao da se vrati u Litvaniju i pomogne ekipi Tomasa Masijulisa u Evroligi.  Sa reprezentacijom Litvanije je osvojio brojna omladinska zlata i dva seniorska evropska srebra, a zadatak u Žalgirisu biće mu svakako da tim, koji je prošle godine igrao plejof Evrolige, bude kompetitivan na najvišem nivou i u naredne dvije godine.

Ako je 2011. godine ulaskom Sabonisa u Kuću slavnih i Torontovim draftovanjem Valančijunasa zatvoren jedan krug, može se reći da se dolaskom Jonasa u Žalgiris zatvara još jedan. I veliki Arvidas se pred kraj karijere vratio u „zelenu šumu“ i bio MVP i prve i druge faze Evrolige 2004. Jonasov povratnički debi u Beogradu najavljuje da bi i on u poznim igračkim godinama mogao da ostavi veliki trag na evroligaškim parketima i možda pogura litvanskog velikana koju stepenicu više na kraju sezone.