Život tvorca košarke

Nema previše sportova koje je bukvalno “izmislio” jedan čovjek, kao da stvara umjetničko djelo. Priča o Vilijamu Vilsonu i o vaterpolu, kao i ona o njegovom imenjaku Morganu i o odbojci su obe vrijedne pričanja, ali sada i ovdje ih nećemo pričati. Danas imamo povod za najglamurozniju od tih priča, priču o čovjeku koji je izmislio košarku, a kome je upravo danas, šestog novembra, rođendan, odnosno godišnjica rođenja, i to “okrugla”; odnosno djeljiva sa 5: stotinu i šezdeset peta.

Džejms Nejsmit se, dakle, rodio 6.11.1861, na području današnje Kanade. Roditelji su mu na američki kontinent stigli iz Škotske. Rano je ostao siroče, pa se za njega brinula rodbina. U kratkim biografijama stoji “uncle and aunt” tako da ne znamo tačno jesu li to stric i strina, ujak i ujna ili eventualno tetka i tetak. Djetinjstvo mu je, kažu, bilo obilježno tradicionalnim igrama. Volio je da se igra.

Počeo je da studira u Montrealu, a kao student se bavio atletikom. Tvorac sporta koji naročito cijeni tjelesnu visinu nije bio naročito visok, odnosno bio je neznatno niži od metar i osamdeset santimetara. Bio je talentovan sportista koji se bavio i fudbalom i američkim fudbalom i ragbijem i lakrosom i gimnastikom. Ono što je Nejsmit diplomirao u današnjoj Srbiji bi se zvalo Fakultet za sport. Jedno vrijeme  je radio na fakultetu na kom je prethodno studirao, ali ubrzo prelazi u Sjedinjene Američke Države zbog, kako se to kaže, daljeg stručnog usavršavanja.

    
    
        James Naismith & the Invention of Basketball
    
    
        
        Watch on YouTube
    
    
        
    

Kad je prešao u Springfild u Masačusetsu, Nejsmitu je palo na pamet da bi trebalo pronaći neki dinamičan dvoranski sport koji bi se mogao igrati zimi, kad je mnogo teže igrati fudbal i slične sportove na otvorenom. On je zadatku pristupio sistematično i skoro matematički. Kad čovjek čita o tome, sve na neobičan način zapravo podsjeća na “Filozofiju kompozicije” Edgara Alana Poa. Podsjetimo, u tom eseju Po objašnjava kako je napisao svoju najslavniju pjesmu i jednu od najčuvenijih pjesama engleskog jezika uopšte: “Gavrana”. Ta snažno sugestivna poema djeluje kao rezultat inspiracije, a Po opisuje da ju je napisao kao rezultat vrlo hladne kalkulacije. Znao je da mu treba refren, znao je da mu treba ptica, znao je da mu treba motiv smrti lijepe žene, pa je to sve pomiješao kao u retorti.

I Nejsmit se kod dvoranskog sporta koji je smišljao oslanjao na tri stvari. Važno je bilo da igra bude sa velikom loptom, da igrač koji drži loptu ne smije da trči, odnosno da cilj koji se gađa odnosno koš bude visoko. I on je ove stvari pomiješao kao u retorti i skrojio pravila. Izvorno ih je bilo trinaest. Takođe, on je bio taj koji je svoju igru krstio kao basketbol.

Prva utakmica je odigrana nekoliko nedjelja poslije Nejsmitovog tridesetog rođendana, odnosno prije stotinu i trideset pet godina. U toj prvoj utakmici nije  igralo pet protiv pet igrača, nego devet protiv devet. Sportski nastrojeni studenti bili su oduševljeni novom igrom, pa je postala strašno popularna već prvih mjeseci. Stoga je lokalni list napisao i članak o ovom fenomentu.

U narednih pet-šest godina, Nejsmit i dalje radi na “usavršavanju” pravila, a 1898. prelazi u Kanzas gdje nastavlja da populariše novi sport. Tamo postaje i, što bi se reklo, šef stručnog štaba lokalnog univerzitetskog košarkaškog tima. Ekspanzija košarke bila je nezaustavljiva, pa je već 1904. ovaj sport, makar i nezvanično odnosno bez borbe za “prave” medalje, bio prisutan i na Olimpijskim igrama. Sam Nejsmit nije težio lovorikama. Bio je ponosan na “svoj” sport, ali je lično više cijenio gimnastiku i rvanje. Sam Nejsmit je profesionalno ostao vezan za Univerzitet u Kanzasu praktično do penzije.

    
    
        The Untold History of Basketball | How James Naismith Invented Basketball
    
    
        
        Watch on YouTube
    
    
        
    

Istorija košarke je puna čudesnih i živo upamćenih događaja. Vilt Čembrlen je, primjera radi, 1962. na jednoj jedinoj utakmici, makar i rezultatski ne pretjerano važnoj, postigao čak stotinu poena. Ili, recimo, ona Đorđevićeva istanbulska trojka iz 1992. godine  koja je Partizanu donijela evropsku titulu. Ili, recimo, onaj posljednji Džordanov šut protiv Juta Džeza u šestoj utakmici plej ofa 1998. A opet, sve to i toliko toga, “embrionalno” je bilo prisutno u Nejsmitovoj ideji. Ima Borhes onaj legendarni esej iz knjige “Druga istraživanja” koji se zove “Sramežljivost istorije”. U njemu Borhes opisuje kako je listao ili čituckao, kako se to kaže, neku istoriju pozorišta u antičkoj Grčkoj gdje je potenciran trenutak kad se na sceni prvi put pojavljuje drugi glumac. Dotad je postojala samo monodrama na tragu rituala, a sada je pojavljuje bezbroj mogućnosti. Najprije, prvi put imamo mogućnost dijaloga i sve ono što iz njega izvire.

U drugom dijelu eseja, Borhes ima jednu divnu kratku partituru u kojoj zaključuje da bi neki ”proročki posmatrač“ u tom trenutku, pet vijekova prije nove ere, mogao da vidi kako sa tim drugim glumcem na scenu nečujno ulazi cijela beskrajna budućnost svjetske književnosti. Sa njim su na scenu ušetali i Hamlet, i Faust, i Magbet, i svi fiktivni likovi koje ljudska mašta tek treba da stvori.

Na ovom tragu mogla bi se napraviti analogija, kako je Nejsmitova zamisao nekom paradigmatičnom “proročkom posmatraču” omogućila da vidi i Čembrlena i Đorđevića i Džordana i sve one košarkaše, uključujući i današnje, od Nikole Jokića nadalje. I Evroliga i NBA i sve silne nacionalne lige, sve je to takođe tu. Stoga svakako ima smisla prisjetiti se Džejmsa Nejsmita koji je preminuo kao sedamdesetošestogodišnjak 28.11.1939. godine.