Muharem Bazdulj - Skoro jeziva tiha neumoljivost vrhunskog šaha

Novine smo počinjali čitati unazad, ne zbog smrtovnica, nego zbog sportske rubrike. Bili smo dječaci od sedam, osam, devet, deset godina. Najviše smo voljeli fudbal, odmah zatim košarku, a ostale sportove mnogo manje. Bilo nam je čudno da šah uopšte spada u sport. A opet, kad razmisliš, šta bi drugo bio? Istini za volju, šahisti dok igraju sjede, ali opet, često se znoje kao da trče.

Osim toga, srodnost šaha sa sportom je u naraciji. I posebno je zanimljiv način na koji šah kao pojedinačni sport često ima dramaturgiju kolektivnog. Da, igraju jedan protiv jednog, ali svaki ima po šesnaest figura. Takođe, veliki šahisti ostaju zapamćeni u istoriji kao i drugi veliki sportisti. Čak i oni koji nisu bili njihovi savremenici, znaju za njih, pa čak i za njihov stil igre.

Ima čak i nekih personalnih analogija koje mogu biti psihološki zanimljive između šaha i drugih sportova, recimo: Bobi Fišer - Džon Mekinro. Isto tako, fanovi šaha mjere vrijeme po svjetskim šampionatima i šampionima, slično ljubiteljima fudbala. Nije nezanimljivo da je prvi šahovski svjetski šampionat održan skoro pola vijeka prije prvog fudbalskog (šah – 1886, fudbal – 1930).

Negdje baš u ovo doba godine, u martu i aprilu 1921. na programu je bila jedanaesta borba za prvaka svijeta. Iako je već održano deset šampionata, postojala su samo dva šampiona: Vilhelm Štajnic i Emanuel Lasker. Štajnic je bio četvorostruki, a Lasker šestostruki prvak svijeta; prvi je osvojio prve četiri titule, a Lasker ostalih šest. Štajnic je nastupao pod američkom zastavom, mada je po rođenju bio austrougarski Jevrejin rođen u Pragu, skoro kao neki šahovski Kafka. On je, rekosmo, četiri puta bio svjetski prvak, a na petom po redu šampionatu izgubio je od Nijemca Emanuela Laskera koji se na vrhu šahovskog svijeta zadržao dvadeset i sedam godina, najduže u istoriji.

Tog poslijeratnog proljeća 1921, izazivač je bio Kubanac po imenu Hose Raul Kapablanka. Mada je bio dvadeset godina mlađi (Lasker rođen 1868, a Kapablanka 1888), većinski se smatralo da je Kapablanka ipak favorit, pošto je bio na vrhuncu snage, a i serija partija se odigravala u njegovoj rodnoj Havani. To, međutim, ne znači da su oni koji su vjerovali u Laskera bili u značajnoj manjini, naročito jer bi neriješen rezultat značio da aktuelni šampion zadržava titulu.

Ova “škola mišljenja” je dobila na snazi nakon što su prve četiri partije sve završile remijem. Obojica su po dva puta bili bijeli, ali, eto, niko tu prednost nije iskoristio. U petoj partiji, odigranoj 29. marta, bijeli je bio Kapablanka. Sve partije dotad, osim druge, imale su po šezdesetak poteza, u ovoj pomenutoj kao izuzetak bilo ih je samo 37. Takođe, u tri od četiri partije desilo u otvaranje se desio Odbijeni damin gambit. Na isti način je otvorena i peta partija.

Takođe, ponovo je odigrano šezdesetak poteza, tačnije 63, do u potez jednako kao u prvoj partiji, u kojoj je Kapablanka takođe bio bijeli, ali ovaj put je pobijedio. Bila je to ponešto tipična Kapablankina “demonstracija sile”: preciznost i snaga na nivou prirodne sile i iskorištavanje svake, pa i najsitnije, protivničke greške. Kao čaša u koju padaju kap po kap dok se nivo vode ne prelije, tako je Kapablanka došao do prve pobjede.

Ovo je bila prelomna tačka cijelog meča. Ispostavilo se da Kapablanka neće izgubiti nijednu partiju. Isto tako, međutim nije taj 28. mart bio tek Laskerov loš dan. Jedanaest dana kasnije, osmog aprila, Kapablanka opet pobjeđuju, u desetoj po redu partiji, ovaj put kao crni. (Šesta, sedma, osma i deveta partija završene su remijem.) Već u idućoj partiji, kao bijeli, Kapablanka opet pobjeđuje. On, dakle, ima tri pobjede, bilo je osam remija, a Lasker nijednom nije pobijedio. Izgleda da je sve gotovo, ali Lasker se još ne predaje.

Dvanaesta i trinaesta partija ponovo završavaju remijem. U četrnaestoj, dvadesetog aprila, Kapablanka je opet crni i opet pobjeđuje; to mu je, dakle, četvrti trijumf: dva puta je pobijedio kao bijeli i dva puta kao crni. Sada je i Lasker svjestan da je gotovo. Kapablanka je šampion svijeta.

Mnogi su očekivali da i Kapablanka, poput oba prethodnika, bude višestruki šampion. Ipak, vrijeme će pokazati da će to biti jedina njegova titula. Prvi izazivač biće mu Aljehin i on će 1927. da pobijedi Kapablanku. Aljehin će pak, kao i Štajnic, biti prvak svijeta četiri puta.

Kapablanka je umro mlad, sa pedeset tri godine. Ostao je do dana današnjeg jedan od najvoljenijih, najpoštovanijih i najlegendarnijih šahista svih vremena. Ta legenda ima svoje odjeke i u umjetnosti. Ima više primjera, ali jedan je meni ubjedljivo najdraži.

Rejmond Čendler, genije noar romana, stvorio je lik privatnog detektiva Filipa Marloua koga su na filmskom platnu najnezaboravnije otjelovili Hemfri Bogart i Robert Mičam. Marlou nije tipičan detektiv “tvrdokuhane” kriminalističke proze, mada vjerovatno jeste najslavniji. On voli poeziju i šah, ali je istovremeno “žestok momak”. U jednoj nezaboravnoj sceni iz “Sestrice” citira prelijep stih Roberta Brauninga, a u reziginirano-katarzičnom finalu “Visokog prozora” priziva Kapablanku. Dopada mu se jedna konkretna partija od pedeset i devet poteza, paradigma hladnog i prelijepog šaha lišenog kajanja, šaha “skoro jezive tihe neumoljivosti”. Što bi psiholozi rekli, klasična projekcija - baš tako sam Čendler piše.

Bio je heroj, sportski heroj, Hose Raul Kapablanka.