Počasni krug

Prekosutra, 11. oktobra, u Čikagu se trči maraton. To je važan sportski i javni događaj. Ali prije nego se fokusiramo na ovaj konkretan maraton, vrijedi reći nešto o modernoj istoriji ove najamblematičnije dugoprugaške trke. Ona počinje prije ravno stotinu trideset godina, na prvim modernim Olimpijskim igrama u Atini 1896. Taj prvi olimpijski maraton je privukao veliku globalnu pažnju, uključujući i Ameriku odnosno SAD. Ve' naredne godine počeo je da se trči Bostonski maraton, najstariji organizovani tradicionalni gradski maraton u Americi.

Ipak, moda maratona nije mogla da se presadi preko noći. Međutim, dvanaest godina poslije Atine, Olimpijske igre se održavaju u Londonu, a u maratonu trijumfuje Amerikanac po imenu Džoni Hejs. To dodatno populariše maratonske trke u Americi, pa se u Bruklinu 1909. trči Bruklinski maraton u Njujorku. I slično, kao što su isprva i slobodni izbori bili rezervisani samo za muškarce, to je vrijedilo i za trčanje maratona: trčali su samo muškarci, i to registrovani amaterski sportisti.

Kao što je poznato, međutim, samo pet-šest godina kasnije počinje Prvi svjetski rat i dotadašnji globalni poredak se ruši. Iz današnje perspektive,  period između kraja druge i kraja četvrte decenije dvadesetog vijeka samo je pauza u poluvremenu dva svjetska rata. Onda se poslije Drugog svjetskog rata rađa temelj jednog novog poretka. Žene se masovno emancipuju, a paralelno s tim ide i proces dekolonizacije. U tom kontekstu negdje od kraja šezdesetih i početka sedamdesetih godina prošlog vijeka, počinje nova era maratona.

To je ponovo povezano sa jednim individualnim uspjehom američkog atletičara u maratonu na Olimpijskim igrama. Radi se o onim čuvenim i ponešto zloglasnim OI u Minhenu 1972, gdje zlatnu maratonsku medalju osvaja Amerikanac Frenk Šorter. Ta priča o Šorteru bila je u mnogo čemu bajkovita. Iako Amerikanac, on je zapravo osvojio zlato u svom zavičaju, u svom rodnom gradu. Jer iako je Šorter odrastao u Njujorku, rodio se u Minhenu 1947. gdje mu je otac bio raspoređen kao američki vojni doktor nakon Drugog svjetskog rata.

Šorter je prvi Amerikanac koji je osvojio olimpijsko maratonsko zlato poslije već pomenutog trijumfa iz 1908, a trku je istrčao za 2 sata, 12 minuta i 19 sekundi. Interesantno je da je Šorter bio brži od šampiona iz 1908. za čak 43 minute. Inače, olimpijski maraton iz Minhena bio je prvi koji je u cijelosti prenošen na televiziji, pa je i to pomoglo strašnom “bumu” popularnosti maratona. Šorter je bio harizmatičan lik, pa su se ljudi rado identifikovali s njim.

Takođe, to je istorijski period kad se ideologija “zdravog života” počinje ukorijenjivati u, kako se to često kaže, šire narodne mase. U različitim američkim gradovima počinju da se organizuju gradski maratoni, a 1977. godine tim gradovima se pridružuje i Čikago. Na prvom maratonu učestvovalo je oko četiri hiljade trkača, a cijelu trasu je istrčalo oko pola njih. Poslije desetak godina relativno skromnog i sporog rasta, 1987. trka nije održana zbog povlačenja sponzora. Ipak, pauza srećom nije prerasla u ukidanje, pa ulaskom velikih banaka u sponzorstvo početkom devedesetih ovaj maraton doživljala snažan uspon. 1999. ovaj maraton se upisuje u istoriju jer Halid Hanuči, emigrant iz Maroka koji u tom trenutku nema američko državljanstvo, obara svjetski rekord u maratonu i biva prvi koji je tu dionicu istrčao za manje od dva sata i šest minuta. Imamo, dakle, sportsku manifestaciju koja spaja masovnost i izvrsnost. A Hanuči dobija novčanu nagradu od 165.000 dolara, novi automobil (popularna VW “buba”), a nekoliko mjeseci kasnije i državljanstvo.

Ove godine će na maratonu u Čikagu trčati najveći broj takmičara ikada, čak 55.000. Da se razumijemo, zainteresovanih je bilo mnogo više. Apliciralo je, naime, čak oko 200.000, a oni koji će zaista učestvovati izabrani su na lutriji. Takođe, učešće se plaća, a iznos nije simboličan: 250 dolara za američke državljane i 260 za strance. Prošle godine Džejkob Kiplimo iz Ugande je trčao odlično i bio blizu svjetskog rekorda. I ove godine će Kiplimo trčati i po većini mišljenja je favorit. Početak i kraj utrke su u čuvenom parku Grant, a trči se kroz tridesetak gradskih kvartova.

Istorijsko, umjetnički i kulturološki gledano, maraton je veliki motiv; od Herodota i Plutarha nadalje. Slično kao i u stvarnosti s početkom na Olimpijadi u Atini 1896, i u književnosti motiv maratona postaje snažno prisutan negdje od kraja devetnaestog vijeka. Mislim ovdje, naravno, na čuvenu pjesmu “Fidipid” Roberta Brauninga.

Što se tiče moderne književnosti, dva naslova su u mnogo čemu najindikativnija za ovu temu. Najprije, tu je famozna novela Alana Silitoa “Usamljenost trkača na duge staze”. Priča je to o Smitu, “štićeniku” popravnog doma koga upravnik “kastinguje” za dugoprugašku trku sa idejom da popravi imidž ustanove. Po knjizi je snimljen i zapažen igrani film. A čuveni japanski pisac Haruki Murakami je i sam maratonac. On je u maratonu prepoznao i neku vrstu “razrađene metafore” sopstvenog pisanja i o tome je jako dobro esejizirao u knjizi karverovskog naslova “O čemu govorim kada govorim o trčanju”.

Kad je riječ o srpskoj i jugoslovenskoj književnosti, legendarna prva drama Dušana Kovačevića zove se “Maratonci trče počasni krug”. To je jedan od onih naslova koji su se otrgli iz vlastitog konteksta i praktično stekli nezavisan sopstveni život. I naslov ovog teksta je neka vrsta naklona tom naslovu.