Muharem Bazdulj: Katastrofa na Ajbroksu

Fudbal po pravilu priziva pozitivne emocije. Za prave fanove ni poraz nije tragedija. Naročite pak emocije izazivaju veliki derbiji, poznati često i kao “vječiti”.

Oni su po pravilu lokalni, jer rivalitet sa lokala je ipak neusporediv. Ne potcjenjujući nipošto rivalitet između Real Madrida i Barselone, recimo, nije to baš isto kao kad igraju Milan i Inter ili Juventus i Torino ili Hamburg i Sent Pauli ili Bajern i Minhen 1860 ili Zvezda i Partizan ili Sarajevo i Željo, da se držimo Evrope jer bi nas južnoamerički primjeri tek odveli daleko.

Ipak, mnogi znalci će vam reći da ima derbija i derbija, ali da nema takvog kakav je onaj između Seltika i Glazgov Rendžersa. Glasovita “Old Firm” tradicija je počela prije skoro četrnaest punih decenija, tačnije u maju mjesecu 1888.

U ovom istorijskom trenutku neke podudarnosti djeluju skoro nevjerovatno, jače od tipičnih jungovskih sinhroniciteta. Primjera radi, Seltiks i Rendžers ukupno imaju 110 titula škotskog šampiona podijeljenih na potpuno ravne časti: 55 imaju jedni, a 55 drugi. Još luđu je podatak da je dosad odigrano 448 derbija, a da oba kluba imaju potpuno jedan broj pobjeda: po 171.

Od najtragičnijeg dana ove tradicije, početkom ove godine se navršilo tačno pedeset i pet godina.

Naime, 2. januara 1971. desio se tragičan događaj zapamćen kao “Katastrofa na Ajbroksu”. Neki to zovu i “Druga katastrofa na Ajbroksu” pošto nije bilo prvi put da su na stadionu Rendžersa pale mrtve glave.

Istini za volju, davne 1902. na programu nije bio “Old Firm” derbi nego reprezentativni sraz Engleske i Škotske. Tada se urušila drvena tribina kojom prilikom je poginulo 25 ljudi, a povrijeđeno ih je preko pet stotina.

Kažu da se drvo jako smočilo prethodne noći zbog jake kiše i da nije izdržalo težinu velikog broja navijača.

Šezdeset i četiri godine kasnije, taman negdje na pola prvenstva, Seltik je bio na vrhu tabele, ali prednost koju je imao nad drugoplasiranim Aberdinom i trećeplasiranim Glazgov Rendžersima nije bila velika.

Otud je utakmica zakazana za 2. januar 1971. nosila sa sobom veliki ulog, ne samo u kontekstu derbija i tradicije nego i aktuelnog prvenstva. Kao domaća ekipa, Rendžersi su računali da imaju i neku, makar simboličnu, prednost.

Meč je bio uzbudljiv, ali tvrd, skoro do samog kraja bez golova. I kad je već izgledalo da će završiti, kako sportski reporteri vole reći, “nepopularnim" rezultatom, a igrala se već devedeseta minuta, Seltik je poveo golom Džimija Džonstona, famoznog Džinkija koji je u 515 utakmica koje je odigrao za Seltik dao čak 129 golova i koga su 2002. u velikoj anketi navijači ovog kluba proglasili svojim najvećim igračem svih vremena.

Izgledalo je da je sve gotovo, naročito jer tada nije bilo sudijske nadoknade u današnjem obliku. Ipak, bukvalno u posljednjim sekundama meča izjednačio je Kolin Stajn, koji nije legenda Rendžersa u mjeri u kojoj je to Džonston za fanove Seltika, ali jeste važan igrač, koji je, između ostalog, bio dio ekipe koja je 1972. osvojila evropski Kup pobjednika kupova pobjedivši u finalu u Barseloni, na Kamp Nou stadionu, Dinamo iz Moskve 3:2. Jedan od tri gola za Rendžerse dao je upravo Stajn.

Uglavnom nakon tog remija koji je u jednom trenutku svakako bio najizgledniji rezultat, da bi u posljednjim trenucima postao svojevrstan uspjeh za Rendžerse, prilikom izlaska gledalaca sa stadiona, na jednom od stepeništa, nakon, čini se, slučajnog pada jednog od navijača nastaje stampedo.

Poginulo je čak šezdeset šest ljudi, a više od dvije stotine ih je povrijeđeno. Oni skloni sujevjerju možda bi učitali višak značenja u činjenicu da se sve desilo na stepeništu sa brojem 13.

Svi poginuli su bili mlađi od 50 godina. Bilo je 65 osoba muškog pola i jedna žena, osamnaestogodišnja Margaret Ferguson. Bilo je i mnogo maloljetnih.

Najmlađa žrtva imala je samo devet godina. Britanske vlasti su posle tragedije na Ajbroksu povećale mere sigurnosti na sportskim borilištima i sportskim manifestacijama, a sam stadion je ozbiljno renoviran. Pojedine porodice žrtava tužile su klub Glazgov Rendžers kao vlasnika stadiona, a u jednoj presudi je klub i direktno potenciran kao odgovoran.

Ipak, nažalost, tragedija na Ajbroksu niti je najpoznatiji niti najgori sličan incident sa masovnim smrtnim ishodom.

U narednoj deceniji desila su se dva koja do dana današnjeg ostaju simbol i sinonim stadionskih tragedija. Oba su zapamćena po imenu stadiona, a oba stadiona imaju početno slovo “H”; mislim, naravno, na Hejsel i Hilsboro.

Nisu se obe desile na britanskom tlu, a u oba slučaja su učestvovali britanski navijači. Na Hejselu je 29. maja 1985, kad je na programu bila finalna utakmica Kupa šampiona između Juventusa i Liverpula, smrtno stradalo 39 navijača Juventusa. Poslije toga je došlo do višegodišnje zabrane učešća engleskih klubova u evropskim takmičenjima.

Nepune četiri godine kasnije, 15. aprila 1989, na stadionu Hilsboro u Šefildu, prilikom polufinalne utakmice FA kupa između Liverpula i Notingem Foresta poginulo je čak devedeset i šest osoba.

Hilsboro je zauvek promenio atmosferu oko engleskog fudbala. Kao jedan od ključnih poteza vlasti bilo je praktično apsolutno ukidanje stajaćih tribina na svim stadionima. Odlazak na fudbalske utakmice koji je bio maltene događaj visokog rizika postao je nalik na odlazak na neku kulturnu priredbu, a očevi su počeli bez bojazni na utakmice da vode i sitnu djecu.

Neki, naravno, žale za stajaćim tribinama kao romantično-proleterskim i smatraju da ih se nije trebalo smatrati isključivo huliganskim leglom, ali to je već neka druga priča.