Sferocentrični sistem: Rotacije i revolucije fudbala

Mjesec Svjetskog prvenstva, pa i cijelo ljeto i ta parna godina na polovini olimpijskog ciklusa, uvijek su posebni za ljubitelje fudbala. Lako se sjetite brojnih trenutaka i emocija, boja, zvukova i glasova. Nesnosnih vrućina ili osjećaja kada dojurite u klima-uređajima zamrznutu prostoriju kako biste pojahali talase fudbalskih kultura i filozofija koji se sudaraju.

Nikada se nije lakše prilagoditi ranim i kasnim terminima za gledanje fudbala nego u danima Mundijala ili isplanirati obaveze između odigravanja tri meča u jednom danu. I tako u serijama. Pred očima lako stvorimo sliku neobičnih kombinacija selekcija u grupama, velikana i debitanata, ukrštanja i projekcija, i u trenu se sjetimo imena heroja i fudbalskih zločinaca, boja dresova ili zvuka muzičkih himni takmičenja, izgleda maskota.

Nekada su Paninijevi albumi i sličice bili svete relikvije Svjetskog prvenstva, kao i „dnevnici“ koje su mnogi, bez pristupa onlajn arhivima, vodili poput malih Optinih statističkih fanatika.

U svemu što čini Svjetsko prvenstvo - svjetskim, posebno mjesto ima ona koja sve pokreće - lopta.

„Srce je lopta“ - smjestio je Božo Koprivica te vitalne organe života i fudbala u istu ravan - bolje reći sferu, kao najsavršeniji geometrijski ili astrološki oblik kom se čovjek divio oduvijek.

Lopta je, u raznim oblicima, veličinama i okolnostima, oduvijek uticala na čovjeka. Uzajamni je to odnos u kom je poštovanje pravilo broj jedan, a ono prirodno pripada lopti. Kada ga ne dobije, zna da odgovori. Bilo da je riječ o onoj na kojoj živimo ili o onome što uslijedi nakon (ne)vještog prijema duge dijagonale.

Zbog njene bitnosti, na primjer, svi znamo kako je izgledala lopta sa kojom je u 11 sekundi i sa 11 perfektnih dodira Maradona pokrio 60 metara pored Engleza Pitera Rida, Pitera Birdslija, Terija Bučera, Terija Fenvika, Pitera Šiltona i smjestio je u mrežu ispred Garija Stivensa, kada je ljevicom slikao gol 20. vijeka.

Istu loptu El Pibe je dotakao „božijom rukom“ u 51. minutu finala na Asteki, četiri minuta ranije, a perfektno geometrijsko tijelo, koje je „pomilovao“ lijevom šakom i kontrolisao lijevom nogom, nosilo je ime stadiona u Meksiko Sitiju.

Bilo je to treće izdanje, ujedno najšarenije, inspirisano astečkom kulturom, arhitekturom i muralima, Adidasove serije lopti za Svjetska prvenstva, „Tango“, koju je njemački gigant lansirao za šampionat baš u Argentini 1978. godine.

Meksiko je, zanimljivo je, dom „bubamare“, kako su je prozvali sportski reporteri na našim prostorima - lopte koja je 1970. naslijedila tradicionalnu, tamnu, kožnu i, pod imenom „Telstar“, postala crno-bijelo fudbalsko sunce oko koga sve revoluira.

Rusi su se dosjetili da daju omaž baš toj lopti 2018. godine lansiranjem „Telstara 18“, a ovog ljeta ponovo će se igrati „Tango(m)“.

FIFA i tri organizatora predstavili su „Triondu“, loptu koja je simbol tri države - Meksika, SAD i Kanade - i prvu loptu koja je moderna verzija „Tanga“, varijanta legendarnog serijala čiji je završni čin bila „Trikolore“ u Francuskoj 1998.

Lopta kojom će se igrati ovog ljeta na sjevernoameričkom kontinentu biće moderna, ne samo u smislu dizajna, simbola i boja, a Adidas je ovog proljeća imao i dodir klase i predstavio „Trionda Mash Up“, koja udara na nostalgiju.

Remek-djelo koje najviše liči na „Asteku“, bijela lopta sa ornamentalnim trokrakim segmentima, sa elementima koji su krasili loptu za Meksiko '86, ali i za američki Mundijal '94. godine - „Kvestru“. Kanada, kao zemlja koja prvi put dočekuje ovakav događaj, u ovoj kombinaciji predstavljena je državnim simbolom - javorovim listom.

Crno-bijela „Trionda“ samo je kolekcionarski dragulj i neće se kotrljati terenima od Meksiko Sitija do Vankuvera i od San Franciska do Bostona ovog ljeta. Na centru će se, 11. juna, na Maradoninoj Asteki, naći šarena, s pažnjom dizajnirana „Trionda“ - lopta čija je pozadina, bijela kao platno, išarana zelenom, crvenom i plavom i ikonografijom zemalja - zeleni je meksički simbol orla, crveni kanadskog javorovog lista, a plava je američka zvijezda.

Ime Adidasove nove lopte kombinacija je prefiksa „tri“ i španske riječi „onda“, što znači talas, pa bi bukvalno moglo da se prevede kao „Trostruki talas“, što simbolizuje istorijski trenutak u organizaciji Mundijala - dvadeset peto Svjetsko prvenstvo biće prvo sa tri zemlje domaćina.

Dugačak put prošao je glavni rekvizit za fudbalsku igru od početaka do modernog doba. Lopta je veći dio svog života na zemlji bila teška, kožna, braon sfera, prilično nepravilnog oblika, nego što je bila bijela i perfektno zaobljena.

Kao mnogi praktični i logični noviteti ili objašnjenja prirodnih zbivanja, tako su i prvi predlozi igranja bijelom loptom bili nazivani ludostima. Ludošću i blasfemijom tokom dva vijeka smatran je Kopernikov heliocentrični sistem - ali „ipak se okreće“.

Početkom 19. vijeka korištena je životinjska sirovina, primitivno prilagođena, bez previše obrade, koja je bila osjetljiva na udarce i na blatnjave terene. Sami stvorite sliku.

Fudbal se, ipak, igrao i napredovao je, tako i sve što je bilo u vezi s njim - tereni, treninzi, pravila, oprema i naravno lopta. Noviteti su prihvatani različitim ritmom.

Tokom 1920-ih godina u Engleskoj je nastala ideja o igranju bijelom loptom, ali i o brojevima na dresovima igrača, što je takođe dugo čekalo na konačnu primjenu. Jedan od zagovornika takvih praktičnih promjena bio je legendarni trener Hadersfilda i Arsenala Herbert Čempen, a danas na Emirejtsu, među tablama sa zanimljivostima, istaknuto je i to da je Arsenal prvi igrao bijelim loptama. Mnogi drugi će tvrditi da su oni bili avangarda, ali sada je manje važno.

Nakon nekoliko decenija odbijanja i neuspjelih pokušaja, krajem 1950-ih bijela lopta se zakotrljala blatnjavim terenima širom Ostrva. Na Mundijalima je sve zavisilo od organizatora i upornosti timova da izguraju svoje - tako se na inauguralnom šampionatu u Montevideu u finalu igralo sa dvije lopte: prva je bila lopta Argentinaca „Tiento“, s kojom su na terenu gosti vodili 2:1, potom izgubili 4:2 nakon što su Urugvajci iznijeli svoj „T-Model“ u nastavku.

Nije to bio jedini slučaj da se lopta mijenjala tokom utakmica ili šampionata - i u Čileu 1962. sudije su bile skeptične, kao i evropske reprezentacije, prema čileanskoj lopti „Krek“. Ona nije smetala Peleu da održi Brazil na tronu, do kog ga je doveo u Solni četiri godine ranije.

Sve do 1970. godine, kada je primat preuzeo Adidas, igralo se kožnim loptama. U Brazilu 1950. predstavljena je svjetlija varijanta „Duplo T“, prva lopta bez konaca na površini. U Švajcarskoj i Švedskoj korištene su takođe svijetle lopte, najprije zbog televizičnosti - „Swiss World Champion“, koja je nastala u Bazelu 1954, bila je žućkasta, pa se na tamnoj slici terena na crno-bijelim televizorima lakše razaznavala - bile su to prve mundijalske utakmice koje su prikazane na televiziji uživo, njih osam, uključujući finale između Zapadne Njemačke i Mađarske.

U Bernu se desio veliki preokret Zapadnih Nijemaca nad Puškaševom „lakom konjicom“, koja je do savršenstva bila dovela kontrolu „bijele“ lopte, ali i drugi put stala na vratima vječnosti.

Zanimljiv je odnos letećih Mađara sa sredine prošlog vijeka i bijele lopte - sami su zaslužni za njeno uvođenje u masovnu upotrebu, pošto se ispostavilo da nove lopte ofarbane bijelom bojom, koju je štitio sloj celuloze, više pristaju lepršavom stilu fudbala i odgovaraju tehnički potkovanim igračima, kakvi su bili izabranici Gustava Šebeša. To su najbolje osjetili Englezi u „meču vijeka“ na Vembliju, u kasnu jesen 1953. godine, kada su im Hidegkuti, Puškaš i ekipa dali čak šest golova pred 105 hiljada navijača.

Godinu kasnije novi sudar Engleza i Mađara na Molinjuu, ali na klupskom nivou, u jednoj od najznačajnijih utakmica za budućnost evropskog fudbala, između Vulverhemptona i Honveda. Taj meč smatra se pretečom Evropskog kupa - Kočiš i saigrači letjeli su terenom, sa sve bijelom loptom u nogama, i vodili 2:0 na poluvremenu, da bi nestali u blatu terena u nastavku, nakon intervencije trenera Vulvsa Stena Kulisa i naredbe da se igralište dobro natopi.

Englezi su tvrdoglavo odbijali bijelu loptu, a do najvećeg uspjeha u istoriji došli su igrajući narandžastom Slazendžerovom „Challenge 4-star“, kod kuće 1966. godine.

Naredni Mundijal bio je Mundijal revolucije - prvi koji je čovječanstvo moglo da gleda u koloru na televizorima, što je, doduše, bila privilegija rijetkih. Meksiko 1970. je svijetu predstavio „Telstar“ - templejt moderne lopte, iskorak u tehnologiji njene proizvodnje, koji je napravljen na Evropskom prvenstvu dvije godine ranije u Italiji.

Adidas je preuzeo kontrolu i kreirao prvu loptu sastavljenu od 32 panela - 12 crnih pravilnih petouglova i 20 šestouglova. I nju je do perfekcije dresirao Pele, a Gerd Miler nemilosrdno njome bušio mreže, što je nastavio i s „Telstarovom“ nasljednicom, prvom loptom presvučenom poliuretanom, što ju je učinilo vodootpornom i dugotrajnijom - „Telstar Durlast“. Kako joj sufiks kaže, trajala je i bila u upotrebi na naredna dva Eura.

Seriju „Telstar“ naslijedila je serija „Tango“, koja je trajala do kraja vijeka i u različitim varijantama bila prisutna na svim velikim takmičenjima - svjetskim i evropskim prvenstvima, kao i Olimpijskim igrama. Nakon Argentine 1978. godine, njene varijacije parale su mreže i u Španiji, potom u Meksiku koji se dizao iz ruševina razornog zemljotresa. „Asteka“ je bila prva u potpunosti sintetička lopta, takođe najšarenija, sa dizajnerskim masterklasom koji je i skoro pola vijeka kasnije inspiracija.

Sličnog dizajna, a iste tehnologije, bile su i oficijelne lopte za Italiju 1990, „Etrusko Uniko“ i američka „Kvestra“, a potom se zakotrljala prva sa više od dvije boje - „Trikolore“ u Francuskoj 1998. godine. Po njoj na našim prostorima i danas zovu francusku selekciju, iako joj je nadimak „plavi“.

"Trikolore" ima posebno mjesto u istoriji francuskog, ali i hrvatskog fudbala - Turam je jedinim golovima na turniru u polufinalu izbacio Hrvate i najboljeg strijelca Šukera, kasnije bronzanog, a Zidan je jedine golove dao u finalu s Brazilom. Prvi put su se tada i „plavi“ i „vatreni“ našli među osvajačima medalja.

Prelaskom na istočnu hemisferu i održavanjem prvih igara u Aziji, u Japanu i Koreji 2002. godine, došlo je do odstupanja od „Tango“ tradicije - rodila se „Fivernova“, drukčije krojena, sa slojem sintetičke pjene, koji je navodno poboljšavao njene performanse, kao i trostrukom pletenom unutrašnjom konstrukcijom, što je, prema riječima kreatora, igračima omogućavalo precizniji šut. Sama lopta, kažu, zaslužna je za mnogo spektakularnih golova, ali i za mnoga iznenađenja. Nemoguće je zamisliti je a ne sjetiti se Ronaldovih „merkurijal“ kopački i frizure.

Adidas se trudio da nadmaši sebe, u odstupanjima se možda i gubio, pa je njemački „Timgajst“ izazvao različite reakcije - neki su smatrali da je lopta za Mundijal u Njemačkoj bila prelaka, a osim što je bila sačinjena od 14 panela zalijepljenih na površinu, ne zašivenih, imala je svoju zlatnu varijantu „Timgajst Berlin“ za čuveno finale između Italije i Francuske i posljednji Zidanov meč. To je postala praksa.

Prvi svjetski fudbalski skup u Africi donio je loptu koju i danas čujemo - „Džabulani“ ima zvuk vuvuzela, a imala je i nepravilan let usljed specifične aerodinamičnosti koja je postignuta manjim brojem panela na površini i drugačijom teksturom lopte. Sjetimo se samo Čabalale.

Iako u prevodu sa zulu jezika njeno ime znači „budite srećni“, nije baš svako srećan bio - sigurno jeste „Džabulanijev“ gospodar Diego Forlan, zlatna lopta turnira u Južnoj Africi.

Svoje vrline i mane imala je i „Brazuka“, prva lopta čije su ime birali navijači. Napravljena od šest poliuretanskih panela koji su termički spojeni, imala je manje nepredvidivosti u letu od prethodnice.

Na nepravilnosti žalili su se golmani na Mundijalu u Rusiji, gdje je letjela moderna varijanta „Telstara 18“, u doba uvođenja još jednog noviteta, tehnološkog, u sama pravila igre i suđenja - VAR-a.

Četiri godine kasnije i sama lopta bila je opremljena visokotehnološkim pomagalima - u srži katarske „Al Rihle“ nalazila se unutrašnja mjerna jedinica koja je VAR sobi pružala detaljne podatke o kretanju lopte. Da je „Al Rihla“ toliko osjetljiva nije znao Kristijano Ronaldo kada je tvrdio da je on strijelac gola protiv Urugvaja, iako loptu nakon Brunovog centaršuta nije dotakao.

Broj djelova iz kojih je savršena fudbalska sfera sastavljena smanjivao se vremenom i stigli smo do četiri, koliko ima „Trionda“ za ovo ljeto. Svaki od panela sadrži po čip, čime su u FIFA-i željeli da odu korak dalje kada je riječ o preciznosti i praćenju položaja lopte u svakom djeliću sekunde igre. Cilj je, dakle, da se unaprijedi VAR tehnologija, ali utisak je da njene osnove i granice ljudskog uticaja na sav proces još uvijek nisu kristalno definisane.

„Trionda“ je spremna da krene u svoju priču, nadamo se jednako upečatljivu kao i „Džabulani“, ali i „Telstar“ i „Asteka“. Sa druge dvije veže je mjesto sa kog će prvi put da krene sa centra - monumentalni stadion u Meksiko Sitiju, a s prvom rivali koji će da otvore turnir - Meksiko i Južna Afrika, tačno 16 godina kasnije od početka turnira u Johanezburgu.

Meksiko u istoriji fudbala ima posebno mjesto - u zemlji marijača 1970. prvi put je organizovan Mundijal van Evrope i Južne Amerike. 1986. godine postao je prvi domaćin koji je dva puta dočekao najbolje reprezentacije, a 40 godina kasnije jedan meksički talas krenuće iz najsjevernije države Latinske Amerike - to niko na svijetu nema. U Meksiku je Pele sa „Telstarom“ osvojio svoju posljednju, Maradona sa „Astekom“ jedinu boginju - jedva čekamo da vidimo kome će „Trionda“ biti inspiracija da postane gigant na stadionu Njujork Džajansta 19. jula i s kim će imati neraskidivu vezu.